Perkujtimore per forcat nderkombetare te vitit 1913

Një qëndër që kërkon respekt edhe për të huajt!

Opinion

Besi Bekteshi

Deri sa të vijmë në kohët kur shtatoret tona të jenë me njerzit kryesisht të artit dhe të sportit, besoj se do të kalojnë akoma shumë kohë, por deri atëhere....!!?

Deri në atë kohë të pritshme, por që me sa duket do shumë vite për të ardhur, kemi akoma disa raporte me shtatoret e luftës pa vendosur në vëndin e tyre. Normalisht nuk kam asnjë lloj replike me ato partizanë dhe pjesmarrës të luftës, që në atë kohë i është thënë nacional-çlirimtare, por besoj se shumë kush e kupton se vlerësimi i figurave dhe akteve në historinë tonë ka qënë i njëanshëm.

Një nga momentet akoma të pa respektuar në historinë e Shqipërisë, është edhe maji i vitit të jashtëzakonshëm 1913.  Është më se e vërtetë që burrat shqiptarë arritën që me 28 nëntor të 1912-tës, të shpallin pavarësinë, por qeveria e Vlorës ishte në vështirësitë e mëdha në shtet formimin e kërkuar, dhe ëndërruar nga shqiptarët. Jo vetëm që teritore shqiptare kishin mbetur dhe ishin jashtë kontrollit, por rrezikohej edhe pjesa e vetme e ish katër vilajeteve të dikurshëm, të kalonte në sundimin malazez në saj edhe të shtysave sërbe dhe akoma më në periferi ato ruse. Ishte qyteti më i madh i trojeve shqiptare në vitin 1913-të, që jo vetëm ishte rrethuar dhe lënduar ashpër nga malazezët, ishte martirizuar dhe rezistenca është e pashoqe, por po rrezikohej të dilte përfundimisht Shkodra si teritor shqiptar zyrtarisht dhe forcërisht.  Në fakt ishte një situatë absurde edhe në marrëdhëniet me perandorinë turke, ose sundimin ushtarak dhe disi më pak civil të Turqisë tashmë në Shkodër. Një administratë që “lejonte.....por dhe  mbronte ushtarakisht” nga malazezët.  E historianografia jonë është marrë më tepër me Esad Pashën, Princ Danillo, Hasan Riza Pashën, Krajl Nikollën, me flamujt që uleshin dhe ngriheshin dhe patjetër kanë dalë në plan të dytë si sakrificat e popullsisë së martirizuar dhe çlirimit të Shkodrës nga forcat ndërkombëtare. Biles duke e ngatërruar shumë momentin e vitit 1913 me luftën e parë botërore edhe ndërhyrjen e pesë fuqive të mëdha, historianografia dikur, por edhe tani e konsideron.....pushtim! Në fakt Shqipëria po njihej nëpërmjet Shkodrës në botë.   Kancelaritë e Europës dhe kryesisht në Britaninë e Madhe, Austro-Hungari, Itali, Francë, Gjermani, Rusi, por patjetër edhe Mali i Zi dhe miqtë e tyre serbë, ishin në trysni, lëvizje, dhe delagacione. Kurse Shkodra ishte vetëm një qytet nën sulm. Ai tashmë ishte qyteti ku seriozisht mund të fillonte lufta e parë botërore. Interesat e fuqive të mëdha ishin të ndryshme dhe patjetër ndërhyrja e malazezëve dhe rrethimi i Shkodrës ishin në plan të parë politik dhe gjeostrategjik. Nejse, për të mos bërë sërish histori, duhet thënë se me shumë përpjekje, u mor vendimi për të ndërhyrë me forca ushtarake në Shkodër. Ishte eksperimenti i parë ndërkombëtar serioz në vitet e para të shekullit, që kërkonte të shuante luftën e mundëshme midis fuqive të mëdha.  Flota detare bëri bllokadën në adriatik dhe afër Tivarit, dhe më në fund, me anën e disa anijeve lumore në Shkodër hynë trupat e para të marinsave britanikë, austriake, gjermanë, italianë dhe francezë...zbarkuan në pontilin e Shkodrës.  Po në këtë gazetë, kam botuar edhe kush ishin trupat, sa ishin, si erdhën, me çfarë erdhën, kush i komandonte dhe çfarë bënë menjëherë kur “pushtuan” ose më qartë çliruan Shkodrën në maj të vitit 1913.  Në qershor erdhën pastaj edhe trupat tokësore dhe nga “admiraliati”, komanda i kaloi forcave tokësore të kolonelit Philps. Dakort, por në fillim administrmin e largimit të malazezve me ultimatum dhe biles marrjen në dorëzim të qytetit nga një oficer i lartë turk, e ka bërë sir Cecil Burney, ose admirali britanik që komandonte forcat e marinës që liruan qytetin e Shkodrës. U ngritën pesë flamujt e fuqive paqeruajtëse  në Rozafat, dhe përfundimisht Shkodra përfundoi jo vetëm së qëni e pushtuar nga malazezët, por edhe nga administrimi turk. E kjo nuk është respektuar aspak, dhe sot është koha për ta vendosur në vënd ndërhyrjen paqeruajtëse të forcave të komanduara nga Admirali britanik sir Cecil Burney. Ky admiral pastaj ka takuar edhe qytetarët shkodranë, politikanë dhe njerëz të fuqishëm, por njëkohësisht edhe malësorë, dhe prijsa të malësive të Shkodrës.  Në fakt Shkodra u nda në pesë rajone administrimi, dhe britanikët morën qëndrën dhe ky rast u shfrytëzu më vonë edhe për Berlinin. Ndërhyrja e paqeruajtëve në 1913-të në Shkodër, mbylli përkohësisht luftën, por në fakt i ngjan edhe ndërhyrjes së forcave të NATO-s në Kosovë.  Normalisht janë fotot dhe dokumenta,  apo edhe shkrime nga autorë të lartë që flasin për këtë moment delikat, kur rrezikohej që Shkodra si qyteti më i madh dhe një popullsi prej 200.000 banorësh me rrethinat e saj...të dilnin përfundimisht nga trungu i Shqipërisë. Këto forca, dhe shpirti i madh i rezistencës shkodrane, nuk e lejuan këtë gjë.  Për këtë sir Cecil Burney dhe momenti, e meritojnë një shtatore, një pllakatë të madhe, ose në qëndër të Shkodrës ku më vonë kanë ardhur trupat ndërkombëtare, ose në pontilin e Shkodrës, për këtë 100 vjetor të pavarësisë. Po, dhe të shkruhen edhe emrat e oficerëve të lartë që e çliruan, dhe jo e pushtuan Shkodrën. E çliruan qytetin më të madh dhe historiko-kulturor të Shqipërisë, për të mos qënë pjesë e Malit të Zi,  në të cilin sigurisht nuk do të kishte qëndruar gjatë, sepse lufta nuk do të kishte pushuar kurrë deri në fitore të shkodranëve.

 Pastaj është edhe respekti për guvernatorin e parë internacional të forcave çliruese të Shkodrës, që është koloneli dhe më vonë Gjernerali Philips,...edhe ky britanik, dhe njeriu që e ka njohur mirë Shkodrën edhe në vitin 1913 dhe në 1918-të. Ai krijoi xhandërmarinë dhe gjykatat, apo edhe administratën në Shkodrën e masakruar. Në guvernatoriatin e tij u hapën shkollat dhe u vendos qetësia. Ai ishte që bënte 7-të orë biseda me shkodranë dhe malësorë, për të mësuar edhe idetë më të vogla, dhe për të parandaluar kriza dhe mosmarrëveshje. Ai që në atë kohë një nga hallet e tij të fortë kishte gjakmarrjen, dhe për këtë është edhe një libër i autores Agnes, që ka jetuar pak kohë në Shkodër.  Philips ishte edhe ky, një burrë që stabilizoi gjëndjen në Shkodër, dhe normalisht është modeli i parë i qeverisjes ndërkombëtare dhe patjetër në respekt të paqes.  Normalisht që lufta botërore do të prishte edhe këtë qetësi, por guvernatori britanik i Shkodrës në fakt, ka lënë një përshtypje shumë të mirë në Shkodër dhe sëbashku me miss Durham, admiral Burney dhe shumë oficerë britanikë të tjerë, kanë siguruar në Shkodër shumë respekt dhe ky respekt është edhe në dokumenta të ndryshëm.  Guvernatoriati i vitit 1913, është administrimi ndërkombëtar i Shkodrës me qëllim vendosjen e paqes në favor të Shkodrës, ky moment duhet respektuar sot në qëndër të qytetit ku po bëhet pedonalja e re përpara Bashkisë së Shkodrës. 

Momenti i tretë që akoma nuk është respektuar në Shkodër është 13 marsi i vitit 1920-të, kur Shkodra i kthehet përfundimisht Shqipërisë në mënyrë zyrtare.  Patjetër që Shkodra edhe mbas 1913-tës ka qënë në rrezik të madh, dhe ky rrezik ka mbaruar plotësisht kur nga Asambleja Kombëtare dhe qeveria kombëtare, u vendos që qyteti dhe rrethinat ti bashkoheshin Shqipërisë dhe pushtetit civil dhe ushtarak të saj. Firmat dhe vulat, fotot dhe elementët e historisë janë plotësisht të qarta dhe unë sërish në këtë gazetë kam botuar edhe dukumentat autentikë të kohës, që e vërtetojnë këtë gjë. Po, kam dokumentat e Ministrit të Brëndëshëm A.Zogolli dhe të Drejtësisë H.Kadri, që vërtetojnë plotësisht këtë gjë dhe historia vërteton edhe ushtrinë e asaj kohe prej afro 3000 ushtarëve dhe vullnetarëve që mbrojtën Shkodrën.  Pra me 13 mars të vitit 1920, Shqipëria bëhet edhe me pjesën e saj të lavdishme dhe të madhe që është Shkodra, dhe kjo në mënyrë zyrtare dhe politike. Përdryshe lufta do të vazhdonte, dhe revendikimet vazhduan, por pushkët tashmë ishin gati dhe shkodranët, malësorët, dhe vullnetarët po ashtu. Edhe kjo datë kërkon një përmendore në qëndër të qytetit dhe patjetër që vlen për këtë 100 vjetor të pavarësisë së Shqipërisë.

Sot në qëndër të Shkodrës ka nderim për disa ngjarje dhe fakte dhe ka nderim për Hasan Riza Pashën që mbrojti Shkodrën, apo edhe për Gjergj Fishtën si epizmin tonë patriotik letrar, por normalisht që ka vënd edhe për faktorë të tjerë të vitit të jashtëzakonshëm 1913. Normalisht që ka vënd edhe për të huajt që bënë atë veprim të madh për Shkodrën.

Ndihma britanike komunisteve ne 1943-44, dhe "respekti" mbas 1945.

“Respekti” i komunistëve shqiptarë për ndihmën e britanikëve në luftën e dytë.

Koment-dossier

Besi Bekteshi

Tani mund të shkruajnë plot për ish dikur togerin David Smiley “në ndihmë të partizanëve” dhe mund edhe të shkruajnë se ishin anglezët që ishin me komunistët, por si gjithmonë historianografia e tyre, pra e komunistëve, është plot “përpunim dhe mashtrim”. Po, koloneli David Smiley që për merita në Shqipëri ka marrë medaljen e Mbretëreshës “Kryqin Ushtarak” dhe “Urdhërin e Skënderbeut” te ne, i ka ndihmuar partizanët. Ai sëbashku me organizmin SOE për të ndërtuar në vëndet e vogla rezistencën kundra fashistëve dhe nazistëve, kanë bërë punë të madhe me partizanët, dhe sidomos me hedhjen në erë të një gazerme italiane dhe një ure përpara se të vijnë gjermanët, kanë qënë të jashtëzakonshëm. Si agjentë të Britanisë së Madhe kishin qëllimin që të mblidhnin bashkë grupet e rezistencës në Shqipëri, por nuk arritën për arsye të njohura ta bëjnë këtë gjë. Janë shkrimet dhe kujtimet e shumta që e vërtetojnë këtë ide dhe nuk ka nevojë për shumë debate dhe polemika. Edhe Komanda e Lartë Gjermane  në Shqipëri, në volantinet e saj, ju thotë shqiptarëve se “anglezët duan të sjellin komunistët në Shqipëri, dhe mbas tyre bolshevikët.... dhe se ne nuk kemi punë me shqiptarët. por luftojmë anglezët dhe rusët”. Këto gjëra dihen dhe partizanët janë furnizuar me armë dhe mjete, veshje dhe ushqime por dhe ilaçe nga britanikët. Me specialistët e SOE të tyre britanikët kanë  bërë aksione sabotimi dhe Enver Hoxha ishte edhe pse nuk dinte anglisht, një person që i kishte britanikët në afërsi të shtabit të tij. Problemi ishte se shumë shpejt Enver Hoxha, kuptoi se me anglezët dhe më vonë amerikanët, nuk do ta kishte të gjatë dhe nuk kishte se si të bashkëpunonte as me Mbretërorët dhe as Ballistët dhe vetë Devid thotë se në Shqipëri ka pasur më tepër luftë civile se sa luftë kundra ...gjemanëve!! Perceptimi i britanikëve dhe sidomos David Smiley, Mclean dhe Julius Amery që kishin favorizuar komunistët dhe këto tashmë ju kishin kthyer shpinën, ose më mirë Enver Hoxha po lidhej fort me rusët, u qartësua kur mbas 1948-tën shqiptari dredharak Hoxha ju bëri “naftën” edhe jugosllavëve. Normalisht që Hoxha ju kishte “bërë respekt” britanikëve dhe amerikanëve që kur i nxorri jashtë....i bëri të ikin!!  Mbas 1946-tës SOE, pushoi definitivisht së funksionuari, por u shkri me SIS që është e sotmja MI6 e britanikëve, dhe koloneli i famshëm vazhdoi me SIS. Sidomos nga qëndra e veprimit mbas luftës së dytë në Itali, agjentët e SOE dhe SIS, nuk kishin shumë “dashuri” midis tyre. Komunistët i kthyen respektin kolonelit David me operacionin “Valuable” i cili mori fund në prill të vitit 1954 me Hamit Matjanin, ku si në Londër dhe Washington më në fund, u bindën se ky operacion që do të përmbyste Hoxhën nuk kishte më kuptim. E para, sepse ishin tradhëtuar nga agjenti i dyfishtë Kim Philby, pastaj nga shqiptarët që grindeshin me njëri tjetrin, dhe e treta se Bashkim i Sovjetik mbas bombës atomike, nuk do të toleronte më veprime me të tillë agjentë jo thjesht në Shqipëri, por sidomos në Ukrainë dhe në kufitë e tij, aksione që ishin në vazhdim nga anglo-amerikanët. Pra kishin hyrë në luftën e ftohtë të vërtetë.  Komunistët, “ndihmën e britanikëve” e kishin respektuar duke vrarë qindra nacionalistë, antikomunistë, besnikë të monarkisë,  ballistë, republikanë, liberal demokratë, të gatshëm të luftonin për vëndin e tyre. Kortezinë e shumë aksioneve akoma sekrete të përbashkëta midis SOE-së dhe partizanëve, shumë shpejt Enver Hoxha e pagoi me anën e bashkëpunimit me rusët. Në kohën e bashkëpunimit me britanikët, dhe shumë më pak me amerikanët gjatë 1943-44, në Shqipëri nuk kishte këmbë....sovjetiku!! Asnjë ndihmë përveç “radio Moskës”. Nejse, vijmë te kthimi i respektit nga komunistët  e Enverit britanikëve.  Operacioni “Valuable” tregoi...donte të tregonte të kishte profesionalizmin dhe eksperienca e SOE, sipërfaqësoren dhe një farë dilentantizmi të së sapoformuarës CIA, vullnetarizmin jo gjithmonë  reale e emigrantëve shqiptarë. Në fakt çfarë ndodhi? Një tradhëti dhe lojë e dyfishtë e Kim Philby-it agjent i SIS britanik dhe sidomos lidhje me "Office for Policy Cooordination" i krijuar për të organizuar “suversion” në vëndet armike me SHBA-të. Ne tashmë mbas vitit 1945-së,  ishim një vënd jo mik me pikërisht SHBA-të, megjithëse sot duan të thonë disa se “ishin me SHBA-të gjatë luftës së dytë!! Po ishim, por shpejt shkuam drejt BS-së, duke ja dredhur dhe Titos, të cilët në një farë mënyre e kontrollonin britanikët.  Në 3 tetor të vitit 1948-të, një varkë me vela ngjyrë portokall e lyer blu dhe ngjyrë të artë e quajtur “Stormie Seas” nga një burim, por e besueshme mund te jetë edhe “ Stormy Seas” lëshoi ankorën pothuaj 1 km larg nga gadishulli i Karaburunit. Dukej sikur ishte varkë udhëtimesh, por ishte varkë zbarkimi të  atyre që regjimi i quante “diversantë”, kurse koleneli David i konsideron patriotë dhe ishin 9-të. Nga një burim italian del se me to ka qënë dhe një toger italian i kampit të rekrutimit, i cili po nga ky burim del se është vrarë dhe akoma nuk është gjetur, sot e kësaj dite. Kurse në fakt, e qartë është se stërvitja është bërë në Maltë dhe ishin stërvitur nga David dhe shefat e SOE-së së dikurshme, që kishin luftuar kundra gjermanëve dikur.  Ato nuk dinin se në këtë kohë Kim Philby, ishte në udhëtim për në SHBA-të, në bord  të transoqeanikut “Caronia”, pinte shampanjë si zakonisht, dhe bënte biseda të ëmbla. Por shumë pak se të linte Londrën,  kishte pasur një takim me “kontrollorin e tij sovjetik” dhe e kishte vënë në dijeni për operacionin në fjalë. Ishte në dijeni për pikërisht detyrën e tij të re në Amerikë. Grupi u nis për rrugës në Tragjas, dhe kishin armë, para dhe radio. Katër burra me shef Bido Kuka u nisën për Kurvelesh dhe katër të tjerë për Vlorë. Kur Koka arriti në Gjorm, mori vesh se grupi tjetër kishte rënë në pritë dhe ishin vrarë vëllezërit Sheno, kurse i katërti ishte zhdukur. Një vajzë vogël e sqaron Kukën, se ushtria një ditë më përpara kishte vendosur nën kontroll gjithë bregun. Grupi tjetër i operacionit ishte me Sefer Musho një pjesë,dhe pjesa tjetër me Bardhyl Gerveshi dhe morën vesh shumë shpejt besimin e pakët që ishte, dhe rrethimet kudo nga ushtria dhe sigurimi. U kthyen në Greqi, dhe bënë një raport të detajuar.

Përpjekjet shkuan bosh dhe raprezaljet në popull u shtuan shumë. Nuk arriti të bëhej asnjë lloj kryengritje dhe stërkëmbëshat midis shqiptarëve dhe adestrimit shpesh herë që linte të dyshoje ishin një, por.....por sigurimi dinte në paradhënie pothuaj çdo gjë.

Tashmë Philby ishte stacionuar pothuaj në zemër të operacionit "Valuable" dhe kishte kaq shumë rrjedhje të informacionit sa që bie fjala në 14 shtator të vitit 1949 "New Chronichel" në Londër shkruante “ Vullkani shqiptar është në pikën e shpërthimit” dhe e kishte fjalën për kryegritjen që duhej....të ndodhte!! Kurse Cyrus L. Sulzberger korrespondet i "New York Times" në këtë kohë shkruante: Dobësimi dhe më pas rrëzimi i regjimit shqiptar, kanë qënë një objektiv bazë i perëndimit”. Fliste edhe për rekrutim të bandave të luftëtarëve dhe rezistencës komuniste.  Në fund pikërisht ky gazetar tregonte për dy grupet e agjentëve të zbarkuar në Shqipëri, me qëllimin lidhjen me lëvizjen antikomuniste. Ndërkohë Phylbi mbante kontakte, dhe ngrinte simpati, dhe duke u “dehur” tregonte e tregonte, operacione sekrete me rolin e madh të dopiolojës që me demek luante edhe midis dy shërbimeve mike, por që në fund të fundit lajmet ju shkonin rusëve dhe këta të fundit lajmëronin Hoxhën dhe sigurimin e tij, duke forcuar sidomos në vitin 1950-të miqësinë me Bashkimin Sovjetik. Philby kishte arritur të ndante edhe zyrën e  tij me James Mc Cargar, zyrë që analizonte operacionet në Shqipëri, dhe bëheshin “debriefing” kur misionet mbaronin. E jashtëzakonshme!! U vazhdua edhe mbas humbjeve dhe deri në vitet 1953 kur Philby ishte nën observim nga që dy njerzit e pijeve dhe dehjeve të tij si Guy Burgess e Donald Mac Lean ishin larguar për në Moskë. Tre grupe që u ngarkuan të parashutonin në Shqipëri nuk arritën as të preknin në tokë, edhe pse ju ishte thënë se do të shkonin në “zona të sigurta”. Sigurimi po i priste, e kush nuk u vra, u dënua ashpër. I fundit ishte Hamit Matjani, dhe të tijtë që ishte një aksion dizastër dhe nga kjo kohë doli dhe radio loja e famshme e sigurimit e administruar nga sovjetikët.

Në fakt janë dy libra të cilët hedhin dritë në akoma dokumentat e pa hapura qartë të "Valualble" dhe këto libra janë “Lufta ime sekrete” e Kim Philby, dhe është një variant i mirë në italisht i vitit 1968, dhe “Albanian assignment” e Devid Smiley e vitit 1985-së.

Dokumentat e kësaj kohe, por edhe të SOE-së dhe SIS, mbas luftës, nuk janë hapur dhe arkivat e tyre janë pothuaj të mbyllur. Për këto operacione dhe veprime di shumë mirë edhe Dr Philips Devis,  që njeh shumë qartë edhe veprimet e kolonelit David.

 Komunistët shqiptarë ndihmën e britanikëve në “Luftën e Dytë Botërore e respektuan” duke prishur marrëdhëniet që në fillim, duke vazhduar luftën kundra armiqve të tyre jo të huaj, por të brëndshëm si vazhdim i luftës civile të filluar që në kohë të ndihmës britanike. E kam fjalën si larje hesapesh me kundërshtarët e brëndshëm.  Pastaj me ndihmën  e rusëve, dhe me një inat dhe urrejtje që zgjati shumë, pothuaj pesë dekada, luftuan si britanikët dhe amerikanët, të cilat ishin përpjekur për të ndryshuar regjimin gjakatar të Hoxhës, por pa arritur asgjë, dhe duke u tradhëtuar nga një superagjent i shumëfishtë si Kim Philby.

Ky është edhe respekti i komunistëve për “aleatët dhe sidomos britanikët” i treguar mbas vitit 1945-së në Shqipëri.

Albanian Escape historia e amerikaneve 1943

Historia e 13 infermiereve amerikane sebashku me shoqeruesit e tyre te ulur forcerisht diku ne Elbasan ne vitin 1943. Udhetimi 800 km dhe ballafaqimi me veshtiresite e ndjekjes nga gjermanet. Sherbimet sekrete britanike dhe amerikane ne veprim dhe bashkepunimi me forcat partizane dhe diku edhe ato balliste e nacionaliste. Histori e patrajtuar qarte nga historianografia shqiptare.

Agjente dhe aktore ne luften e dyte boterore ne Shqiperi

Dy aktorët agjentë të SOE dhe OSS, gjatë luftës së dytë botërore në Shqipëri.

Dossier-koment

Besi Bekteshi

E fshehur për shumë kohë, e bërë tabu përsa i përket anglo-amerikanëve për tu përmëndur, historia jo vetëm nuk është thënë, por as konsideruar. Vjen një ditë dhe habitesh se si një aktor i famshëm si Anthony Quayle ose sir Anthony Quayle ka qënë një major në shërbim të të famshmes SOE, ose Special Operations Exekutive si forca e spiunazhit dhe zbulimit britanik në Luftën e Dytë Botërore, por.......në Shqipëri. E jo vetëm Quayle, që ka luajtur filmin kolosal “Topat e Navarones”, por edhe Sterling Hayden si një nga trupat më të bukur të Hollivudit, ka qënë një anëtar i OSS-së ose pararendëses së CIA-s amerikane si agjent në Shqipëri, por me pseudonimin John Hamilton. Anthony Quayle ka lindur në 7 shtator të vitit 1913 në Ainsdel Sefton në Britani dhe ka luajtur në shumë filma me luftë dhe spiunazh duke fituar duartrokitjet e kritikës dhe publikut.  Mirëpo për këtë, nuk është për tu habitur shumë sepse ai ka shërbyer si agjent në Shqipëri gjatë luftës së dytë botërore dhe ka pasur gradën major. Me veprimet e tij në retrovijën gjermane dhe marrëdhëniet e rezistencës dhe partizanëve shqiptarë, ai ju ka shërbyer në mënyrë të shkëlqyer aleatëve në sforcot e tyre në luftën kundër gjermanëve.  Filmat e tij më të njohur të linjës së luftës janë “Beteja e Riva del Plata” 1956, “Topat e Navarones” 1961 si ide për në Shqipëri, por regjizura e konsideroi të përshtashme të modelohej ngjarja në Greqi, “Operacioni Crosbow” i vitit 1965, 21 orë në Munih 1976, dhe ne kohë fitoi reputacionin e një prej aktorëve më të kualifikuar të shekullit 20-të.  Ai që i ri ka ndjekur shkollat më të mira dhe formimin në Rojal Akademi për artin dramatik në Londër. Nga 1948-56 ka qënë drejtori i Memorial Shechespeare Teatre dhe ka vazhduar të luajë filma si “Lorencin e  Arabisë” 1962, “Rënia e Perandorisë Romane” në 1964, “Ana  e një mijë ditëve” me një oscar “nomination” në 1969. ka luajtur shumë role në miniseri dhe në vitin 1985-së ka marrë titullin “Sir” dhe është shpallur kavalier i Britanisë së Madhe për pikërisht punën e madhe të bërë. Vdiq nga kanceri në vitin 1989-të ne 20 tetor. Quayle ishte pjesë e nënseksionit të forcave SOE ose Special Operations Exekutive, me qëndër në Kairo që kishte një bazë të avancuar në Bari e dizenjuar si emër “Forca 266” mbas vitit 1943 për të ndjekur operacionet në Shqipëri. Në fakt është Julain Amery në Beograd, që filloi ndërtimin e seksionit D, e pastaj Fanny Hasluck formoi një nukël për në Shqipëri. Aty janë përpunuar për të ditur si zakonet dhe momentin e klimatizimit sidomos në zonat rurale dhe fiseve, por dhe grupeve të ndryshme në Shqipëri. Misionet dhe njerzit e SOE-së kanë pësuar vdekje dhe kanë pasur shumë peripeci në Shqipëri dhe pikërisht në kohën e Quayle që thotë në kujtimet e tij “se ishte jo e përshtashme për të të përgjonte gjermanët”. Kanë vdekur dy misione të mëdha të SOE-së me rrëzimin e dy avioneve Halifaks në Shqipëri. Koleneli Nicols Artur vdiq nga kangrena mbas një eksplozioni dhe një pjesë e së vërtetës është në filmat e Quayle-s.  Hill vdiq në një aksion kundër armikut, Roberts vdiq në ndjekje mbasi ishte kapur nga armiqtë, dhe mbasi arriti të arratisej dhe ky detaj ka dalë në filmat e majorit të SOE-së britanike aktorit Quayle. Brigadieri Devis është kapur nga gjermanët në Shqipëri në janar të vitit 1944, sëbashku me Jim Ceshire, por edhe me kapitenin Traifon, por edhe me ushtarin Smith. Një nga humbjet më të mëdha të ishte vrasja nga një bombardim i gjermanëve i Philip Leik vetëm gjashtë javë mbasi ishte zbarkuar në Shqipëri. Ky është momenti kur ka punuar edhe Anthony Queyle.

Njerzit e SOE-së në Shqipëri kanë pasur privacione të mëdha, dhe jo vetëm që kanë dhënë jetën, por pothuaj kanë qënë vetëm dhe midis grupve rivale të komunistave, ballistave dhe nacionalistave përballë gjermanëve. SOE, nuk arriti kurrë të bindë sipas dokumentave të dala kohët e fundit asnjëherë fraksionet shqiptare për bashkim të plotë, dhe kështu lufta sipas tyre ishte edhe kundër gjermanëve dhe me njëri tjetrin....pothuaj si në Jugosllavi. Mbështetja e SOE ishte dukshëm në anën të komunistëve dhe delagacioni - misioni i tyre,  ishte deri në prishjen e plotë me shtetin e Hoxhës, më i shumtë te forcat komuniste.

Aktori ka shkruar disi në kujtimet e tij dhe vështirësitë e mëdha atje. Ai ka përshkruar tribalizmin si njerzor dhe ushtarak në organizim, dhe u sëmur rëndë nga malarja dhe tifoja.  Ky njeri më vonë i artit, ka mundur ti afrohet edhe Enver Hoxhës dhe shtabit të tij, por edhe të operojë në shumë vënde të ndryshme si një agjent i SOE-së britanike.  Te “Topat e Navarones” ku luan me G.Peck, A. Quin, I.Papas, Queyle ka luajtur pikërisht Queyle.

Normalisht që historia e aktorit amerikan Sterling Hayden është më e vogël dhe aktiviteti i tij në Shqipëri më i pakët, sepse ai operoi më tepër në Jugosllavi. Aktori amerikan Sterling Hayden ka lindur në 26 mars në Nju Xhersi të Amerikës.

Ai ka vdekur në 1986-të pikërisht me 23 mars nga kanceri në prostatë në Kaliforni. Ka qënë i gjatë 196 cm dhe ka marrë titullin “Burri më i bukur i filmave” nga Paramount. Ka kryer shkollën e Uasoki School Dekster dhe ka takuar produktorin Grifit te Paramountit dhe mbasi ndodhi Perl Harbur vendosi të futet në COI dhe pastaj OSS me pseudonimin John Hamilton me të cilin është njohur edhe në Shqipëri, prandaj nuk është bërë lidhja e tij si aktor i madh me emrin Hayden.  Ai ka bërë shumë aksione sekrete në Shqipëri dhe një është edhe ndihma për të shpëtuar inferimieret amerikane në bashkëpunim me britanikët. Ka qënë në bashkëveprim me komunistët shqiptarë dhe sidomos me atë jugosllavë, të cilët e kanë çuar deri te shtabi i Titos. Hayden është bërë një amirator i komunistëve dhe sidomos atyre jugosllavë, aq sa më vonë në Hollivud i dolën edhe fjalë për qënien e tij anëtar i partisë komuniste. Gjithsesi Sterling sqaron shumë mirë se kush ishin komunistët shqiptarë, vështirësitë e mëdha, në aksionet e OSS ose CIA-s në ditët e sotme dhe po ashtu edhe të ndarjes së madhe të forcave nacionaliste dhe komuniste në Shqipëri. Ai ka botuar dy libra të sukseshëm dhe ka luajtur në dhjetra filma të Hollivudit, por normalisht jo me famën e kolegut britanik Queyle, por me famën e një gjigandi të bukur të Hollivudit. 

Gjithsesi deri tani te ne,  nuk i është dhënë fama e duhur si njerëz të agjenturave britanike dhe amerikane me veprim në luftën e dytë botërore në Shqipëri. Njerzve që janë lidhur dhe biseduar deri në shtabet e përgjithshme  ushtrive partizane dhe shqiptarëve në përgjithësi, por dhe njerzve që kanë bërë aksionet e zbulimit dhe sabotimit të ushtrive pushtuese gjermane. Të dy janë dekoruar edhe për shërbimet e tyre të lavdishme gjatë luftës, dhe për artin e tyre të madh. Aq më pak në Shqipëri, që as i kanë përmëndur, dhe as i kanë respektuar sëpaku duke ditur se mbas luftës u bënë aktorë të njohur. Kjo harresë dhe mungesë është në vazhdën e shumë e shumë të tjerave që në një farë mënyrë na lidhin me perëndimin dhe sidomos me anglo-amerikanët.

Historia e 13 infermiereve amerikane ne Shqiperi 1943

Historia e pa trajtuar,  në nëntor 1943 e infermiereve amerikane  në Shqipëri.

Koment-dossier

Besi Bekteshi

Në të gjitha historitë që e lidhin edhe luftën e një populli, por edhe të aktivitetit partizan dhe antifashist me britanikët dhe amerikanët, një nga më interesantet dhe më prekëset është ajo e “13 infermiereve amerikane të ulura jo në destinacion, por në teritorin shqiptar të pushtuar nga gjermanët”.  Është një histori që fillon me 8 nëntor 1943, por e 9-të javëve dhe 800 km të bëra nga grupi i amerikaneve, të raskapitjes dhe ndjekjes, të zbulimit britanik dhe bombardimit gjerman, por dhe ndihmës së partizanëve dhe shqiptarëve për ti shpëtuar këtë infermiere. Kjo histori e botuar në 1999-tën nga Agnes Jensen Mangerich, ka një model të jashtëzakoshëm të përshkrimit të fakteve, por që te ne nuk ka bërë ndonjë zhurmë kaq të madhe për të riparë, dhe më mirë të themi vërtetuar, disa fakte që cilat historia e komunizmit dhe diktaturës, nuk ka dashur ti thotë.  Infermiera Agnes sëbashku me 12 koleget, janë detyruar të ulen në Shqipëri si nga pamundësia dhe furtuna dhe ndjekja e avioneve gjermanë. Por tanimë fillon historia e zbarkimit në teritorin e pushtuar nga gjermanët në Shqipëri si të 13 infermiereve dhe shoqëruesëve të tyre, dhe  normalisht është edhe monitorimi dhe shqetësimi i madh i Presidentit Roosevelt, për jetën e këtyre infermiereve tepër në rrezik.  Ato janë mitraluar nga avionët gjermanë në kërkim, të cilët kanë bombarduar posaçërisht për to. Po ashtu edhe tentativat për një “urë ajrore shpëtimi”, e cila është kuptuar nga gjermanët dhe nuk ka mundur të kryhet.  Infermieret kanë qënë në një kohë të ftohët dhe me shumë pak ushqim, dhe në kushtet e jashtëzakonshme të luftës, duke kaluar maleve për të shpëtuar dhe të ndihmuar nga shqiptarët dhe partizanët. Libri i Agnes, që tregon historinë e famshme dhe jo shumë të njohur për shqiptarët dhe që  infermieria Anges e ka shkruar në mënyrë respektuese për shqiptarët, është një histori aventure dhe heroizmi të përbashkët që ka pasur një fund të mirë me largimin nga Shqipëria të infermiereve.  Bujaria e shqiptarëve për të shpëtuar amerikanët nga ndjekja e pushtuesve është një diçka tepër sinjikative në librin e Agnes. Trajtimi i vështirësisë në ndjekje nga gjermanët, një vënd në kaos lufte dhe kulture të pa njohur, e bëjnë këtë libër një model që tregon në fakt edhe Shqipërinë në sytë e të huajve. Nuk është vetëm një pjesë e aventurës dhe heroizmit të gruas amerikane, por edhe të një miqësie me njerzit e vëndit që ndihmojnë vazhdimisht. Kurrajo e amerikaneve është në libër, mbas asaj të shqiptarëve për të ndihmuar dhe po ashtu për ti ballë luftës në përgjithësi. Libri është një teatër lufte shumë pak i trajtuar nga historianografia jo vetëm e jona. Po, i mungon edhe botës një diçka e tillë. Nuk e kanë pasur mëndjen të huajt të një aventurë heroike e tillë, dhe diktatura në Shqipëri nuk e ka përmëndur duke e fshehur nga të gjithë. Tashmë libri është në anglisht i gjithi në rrjete sociale, por vëmëndja e jonë nuk ka qënë aspak në këtë drejtim, për të pasur edhe një aspekt tjetër lidhjeje dhe respekti jo vetëm me SHBA-të,  por edhe me britanikët që me forcat e tyre të inteligjencës u bënë shkak që infermieret të kalonin më në fund në zonën e tyre të sigurtë.

Normalisht që britanikët kishin lidhjet më të forta si me patizanët, ballistët dhe legalistët në Shqipëri. Misionet e tyre ishin në të gjitha pikat e rezistencës shqiptare dhe veprimtaria e tyre ishte fondamentale për shpëtimin e amerikaneve, të cilat po vuanin në malet e Shqipërisë.

Nuk kanë dashur ta bëjnë të ditur këtë histori, nuk i kanë dhënë vlerësim, nuk e kanë bërë të bujshme dhe për një diçka të tillë ka shërbyer edhe “lufta e ftohtë”, por tani kjo histori është një diçka e mrekullueshme të dihet dhe do të ishte skenari më i bukur për një film.

“Ikja nga Shqipëria” e infermiereve është një histori e patreguar, por e mrekullueshme, e cila i ka shoqet e rralla për nga drame dhe pjesmarrja në të. Kjo histori në ditët e sotme i duhet shtuar shumë e shumë historive të cilat përbëjnë të vërtetën e luftës së dytë botërore. Pra, duhet vendosur në vëndin e saj të merituar edhe nga ne. Ja vlen të rishikojmë historinë, por është akoma më e rëndësishme të zbulojmë atë histori që nuk është dhënë fare, nuk është përmëndur respektivisht dhe drejtësisht. Historia e mësipërme është një nga të tillat, dhe e kalon për nga drame dhe rëndësia shumë e shumë ndonjë histori, që “na e kanë treguar përditë” dhe që ndoshta nuk ka ndodhur kurrë.

Himni Kombetar dhe shqiponja ne vitin 1922

Tentativa e zyrtarizmit te Himnit dhe shqiponjës, në qershor të 1922.

Koment Dossier

Besi Bekteshi

Pergjegjesi  i Arkivit te Muzeut Shkoder

Në 100 vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë, normalisht që është e qartë se simbolet tona kombëtare të kenë edhe datat, por edhe historinë e tyre të arritjes deri në 2012-tën. Në fakt ne sot kemi Himnin tonë, flamurin dhe shqiponjën, të cilat kanë arritur deri tani duke kaluar kohë, regjime, dhe tentativa për të zyrtarizuar formën dhe përmbajtjen e tyre. Një prej këtyre tentativave zyrtare, është qershori i vitit tashmë të largët 1922. Në disa qarkore të këtij viti dhe patjetër më shumë në qershor, janë bërë zyrtarisht si nga Kryeministri Ypi dhe Ministri Brëndëshëm Zogu. veprimet për të pasur një himn të ri dhe padyshim edhe një shqiponjë të qartë dhe të saktë. me që në asnjë vulë dhe flamur kjo e fundit nuk ishte njësoj.

Për më tepër, kjo ishte në vazhdën e krijimit të shtetit të vërtetë të përfaqësuar edhe në botë me simbolet e tij. Për himnin në fakt, nuk jepet asnjë shpjegim pse duhet të bëhej një i ri, por dihej se nuk kishte një dokument zyrtar, që të vërtetonte dhe pikërisht zyrtarizonte atë himn ekzistues me tekst të Asdrenit dhe muzikën e huaj. Ishte pikërisht kjo, që kishte luajtur situatën në favor të një himni të ri, krahas disi mos darkotësisë për tekstin në përgjithësi, dhe për këtë hapet një “tender” i ri, ku kërkohet si teksti dhe muzika e re. Vendimi dhe qarkorja e firmosur nga A. Zogu është e datës 20 qershor 1922, dhe aty thuhet se: Këshilli Ministror me propozim të MB-së ka vendosur të bëjë një Himn Kombëtar zyrtar, midis vjershëtorëve dhe muzikantëve. Për këtë, u caktua një shifër prej 4000 franga ar, prej të cilave 1000 për vjershëtorin, dhe 3000 për muzikantin që do të fitonte. Për këtë autorizohej Ministria e Arsimit si zbatim, në vazhdë të këtij tenderi po të shprehemi përafërsisht si në ditët e sotme. Në fakt, historikisht është bërë edhe një himn i cili me disa të dhëna sidomos nga studiuesja Valbona Karakaçi ka pasur edhe dy autorë si Koliqi dhe Flloqi, por çështja ka mbetur kaq, jo më tepër, dhe nuk ka ndonjë dokument si për të dhe për himnin e 1908-tës të vërtetojë zyrtarizmin real të tij. Në fund të fundit, janë vitet mbas 1990-tës që kanë bërë edhe zyrtaren për Himnin  Kombëtar. Po e kanë çuar në lartësinë e ligjit dhe Kushtetutës së Shqipërisë

Por po në vitin 1922, është bërë dhe është arritur pothuaj krejtësisht edhe forma shqiponjës dy krenare në vula dhe stemën, por edhe flamurin kombëtar. Ka filluar që në qershor problemi në qeverinë e kohës, por në një dokument që sëbashku me të parin për himnin, ndodhet në Arkivin e Muzeut Shkodër e që mban datën 9 korrik 1922,  me firmë të Xhafer Ypit, drejtuar Ministrisë së Brëndëshme thuhet se: Tue kenë se forma e shkabës së Flamurit Kombëtar dhe ajo e vulave nuk ngjajnë njena tjetrës......Këshilli Ministruer me propozim të legatës Shqiptare të Londonit....!

E në shkresë, sqarohet se janë katër forma shqiponje dhe është përzgjedhur njëra prej tyre e cila është shpërndarë të gjitha prefekturave dhe institucioneve në letër kalk për tu përdorur. Është pikërisht kjo shqiponjë, e cila i afrohet tepër asaj të sotmes, megjithse ka pak, shumë pak, dallime jo kaq esenciale. Po kështu edhe Ministri i Brëndëshëm A. Zogu, jep urdhër Prefekturave për zbatim të menjëhershëm të vulave dhe dokumentave të shtetit me këtë formë shqiponje tashmë të aprovuar nga Shteti Shqiptar. Në arkivin e Shkodrës, ndodhet dy prej letrave kalk të përdorura për të vendosur shqiponjën e rregullt, dhe u prodhuan edhe vulat dhe flamujt e ri me pikërisht këtë formë të shqiponjës së rregullt, dhe të aprovuar si formë zyrtarisht.

Interesantja në këto dy veprime të qeverisë së asaj kohe, është se po mendohej për simbolet edhe pse “Himni Kombëtar” i tekstit të Asdrenit nuk po zyrtarizohej si i tillë nga kjo qeveri megjithse ka vazhduar me dekada edhe pse shteti shqiptar vazhdoi me regjime dhe pushtime, sërish një zyrtarizim nuk u pa në kohë. Po kështu, ka pasur ndryshime dhe veprime edhe me shqiponjën dhe flamurin, por këtu hyn akoma në punë regjimi komunist që vendosi edhe yllin, i cili mori fund në fillim vitet 90-të. Tentativa për simbole zyrtare, edhe pse me peripeci, gjithsesi duhet respektuar edhe në 90-të vite më përpara nga shteti i asaj kohe, sidomos për faktin për të pasur një shtet me simbole të rregullta, dhe me përcaktime ligjore të cilat duhet të bënin shtetin shqiptar të tillë.

Tashmë mbas 90-të vitesh ne jemi mësuar pak as shumë të gjithë, por në fund të fundit si Himni Kombëtar dhe shqiponja kanë pasur edhe ato peripecitë dhe modelin në kohë që historikisht nuk mund të mohohet.