Emisioni - Rozafa TV History- Besi Bekteshi

Letrat e Parlimtares se Shkodres ne emisionin e Besi Bekteshit.

Peter Ustinov, dhe Shkodra ne vitin 1966

Ser Peter Ustinov, provokatori me këmishë të kuqe, dhe Shkodra e 1966-tës.

Koment

Besi Bekteshi

Në kinematografinë e madhe të botës, një nga njerzit e lartë të saj dhe që ka marrë dy “Oscar” si aktor jo protagonist është edhe ser Peter Ustinov, një britanik i madh me origjinë nga Gjermania dhe Rusia. I jati i tij ka qënë një agjent i M5-sës britanike dhe në fakt të gjithë e njohin njeriun e madhe të kinematografisë botërore me anën e rolit të jashtëzakonshëm të Neronit te “Quo Vadis”. Por nderimet e mëdha “Oscar” dhe një “Golden Glob” i ka me filmin "Spartacus" (1960) dhe nje tjeter ne filmin e titulluar "Topkapi" (1964).  Ustinov fliste lirisht anglisht, frengjisht, gjermanisht, italisht, rusisht, spanjisht dhe kishte njohuri te mira ne greqisht dhe turqisht.

Mirëpo në vitin 1966-të ai bën një udhëtim në ish Jugosllavi dhe futet edhe në Shkodër. Ironia për varfërinë e madhe dhe mizerjen në shkrimin e tij është e jashtëzakonshme, por ai kërkon falje për këtë, dhe në fakt demaskon atë nënshtrim dhe maskarallek që diktatuara tashmë e prishur me rusët dhe e rregulluar me kinezët, i kishte imponuar popullit të saj.

Mua në fakt më intereson shumë ardhja në Shkodër, dhe qëndrimi pothuaj gjysëm dite në qytetin e madhe të veriut, në pëshkrimin e një njeriu kaq të famshëm në atë kohë.

Ustiniov përshkrimin e tij e fillon që nga kufiri dhe për “mos ekzegjerimit” me pyetje për telin me gjëmba dhe korrent në kufi, sepse mund të pasonin si me një grup tjetër i cili kishte pyetur dhe shoqëruesi shqiptar i ishte përgjigjur se “shërbente për të mos lejuar bagëtitë të kalojnë në teritorin e huaj”. Po, dhe të gjithë kishin qeshur, por kishte marrë fund edhe udhëtimi normal, kështu këshilla ishte që të mos bënin pyetje të tilla dhe qeshjet ti mbanim për vete. Ustinov pastaj tregon se rruga ishte tepër e keqe dhe malet janë të thata. Na lejonin të bëjmë foto, por kufiri është objektiv ushtarak dhe ne mund të shpinim këmbët sipas shoqëruesit që fliste anglisht, por aparatet fotografikë duhet ti linim në autobuz.

Ser Ustinov pastaj, tregon parrullat nëpër malet dhe kodrat afër Shkodrës dhe liqenit. Po, parrulla të “Shokut Enver” dhe “Lavdi Marksizëm Leninizmit”, por tregon edhe kokëkuqin ose shoqëruesin e jashtëzakonshëm me medalje mbushur gjoksin plot. Ai tregon edhe arritjet duke thënë se: Ne vitin 1944, Shqiperia kishte vetëm 8 traktorë, ndersa tani ka 7500". Nga këta, per syrin tonë, asnje nuk ështe i dukshem në komplekset e veçanta te fermave kolektive, nga ku kalojme, por pamë dy makina shirëse që ishin disi të çmontuara. Pastaj Ustinov shikon qytetin e Shkodrës, zonën industriale, fabrikën e telave, të duhanit dhe banesat e ulta që në kohë të Turqisë. Lavditë e sistemit socialiste që tani ndërton shoqëruesi i tha pikërisht në rrugën më gropat më të mëdha dhe për këtë ju desh ti përsërisi dhe ne ju afruam sërish një “incidenti diplomatik” me shikimin tonë thotë Ustinov. Ironia në këtë vënd të mban, dhe me sa duket tashmë aktori i madh ka vendosur të përballet me këtë vënd në mënyrë të tillë. Në Shkodër ai shikon shumë pak makina dhe vetëm Popieda ruse, kurse “Fiat 1800” të rinj, kishin vetëm kinezët. Shkodra, ajo ishte me rrugë që kishin “gjurmë të largëta asfalti” dhe shtëpi të ulta të rrënuara, sipas tij.  Kudo ka pluhur thotë Ustinov dhe guralecë si orizi ne dasma. Po, kishte një teatër impozant i mbyllur në verë, por që mua nuk mu duk se kishte punë në dimër, thotë Ustinov, dhe këtu mua më duket se nuk ka pasur shumë të drejtë dhe sidomos për vitet që do të vinin. Ka kopshte vazhdon Ustinov dhe përqëndrohet tashmë te dreka në hotelin e dikurshëm në Shkodër. Po atëhere nuk ishte ndërtuar “Hotel Rozafa” në qytetin më të madh të veriut të Shqipërisë. Ustinov lavdëron verën në drekën e thjeshtë, por edhe rakinë e fortë. Deri letra higjenike, ishte e prodhimit kinez thotë me ironi Ustinov, kur tallet me “dragojt në letrat” që shtrohen në tavolina. Në dyqanet e dhuratave kishte më tepër foto të Maos dhe Enverit dhe sllogane se sa dhurata. Tashmë vjen pjesa më e bukur e tregimit të Peter Ustinovit. Ai tregon se në turizëm, gjatë drekës, erdhi një burrë i gjatë me këmishë të kuqe dhe kapele të çuditëshme në kokë. Ai u ul thotë Ustinov në një tavolinë afër dhe na përshëndeti. Normalisht që grupit i bëri pështypje guximi i këtij personi. Këmisha i kishte dalë nga njëra anë e mesit, dhe dukej si Raymond Massey, në interpretim të ndonjë roli vazhdon Ustinov. Ai kishte dhe një copë buke të mbështjellë. Dukej i dehur, po shante dhe ofendonte dhe e kishte me shoqëruesin jugosllav. Ne u sollën në fillim me një lloj admirimi të kontrolluar, por shoqëruesi shqiptar u bë tepër nevrik. Me ton racional dhe në dukje të qetë ai i foli në shqip, por kur erdhi fjala te “policia” ne nuk kishin si të mos e merrnim vesh, sepse ajo fjalë kuptohej vazhdon Ustinov.  Por burri u bë akoma më shumë agresiv dhe shoqëruesi me një shikim të ashpër u largua. Mbas kësaj pamë se u afruan nga kopshti dy policë, një i veshur me të bardha dhe tjetri me të arrëta dhe nga gëmushat panë njeriun dhe buzeqeshën...!! Po shikonim një skenë filmash me diktaturë dhe kështu na u duk. I piri, harroi se ishte i pirë, dhe ne e afruam të pinte vere thotë Ustinov.

Ai u fiksua mbas shoqëruesit jugosllav dhe duke bërë një xhest me duar i kërkoi atij që të pohonte në se kishte ardhur në Shqipëri, për të spiunuar, apo në se ishte në shërbim të UDB-së.
Por ne e pyetëm në italisht, pse ishte kaq shumë i interesuar, apo mos ishte pjesë e punës së tij dhe ai menjëherë u bë i pirë sqaron Ustinov. Na preku miqësisht në shpatulla dhe pastaj u drejtua dhe eci fare lirshëm tregon Ustinovi për “këmishë kuqin” që normalisht ishte një person i sigurimit që “lejohej” të bënte të tilla shfaqe, por që patjetër kishte koleg edhe shoqëruesin dhe përkthyesin nga ish jugosllavia që domosdoshmërisht edhe ai ishte një sigurims i vëndit të tij. Më pas Ustinov tregon se “I piri” po shetiste me biçikletë në qytet i pa shqetësuar nga policia. Një ngjarje interesante e treguar nga një person shumë interesant, si ser Peter Ustinov.
Ai tregon pastaj se ka vizituar kalanë e Shkodrës dhe për krenarinë e shprehur, por edhe për caktimin e vëndit ku mund të bëheshin foto.
Në Shirokë, Ustinov kishte parë varfërinë, me fëmijë lakuriq dhe fshatarë të varfër që shoqëruesi shqiptar i kishte lëvizur nga vëndi. Biles Ustinov thotë se në atë rast kishin mundur të fotografonin këtë çast. Njerzit në fakt në klub i kishin pritur mirë, dhe kishin thnë se “Tirana është si Parisi” dhe se kishte ndriçim edhe natën. Për Muzeumin e asaj kohe, Ustinov thoshte se kishte më shumë shënja heronjsh të luftës së fundit dhe bar të harlisur, dhe po ashtu pak varre turke dhe të vjetra. Shpjegimet patetike me “drurët tonë, bletet tona, mizat tona”  kombonin, dhe ne nuk i merrnin shumë seriozisht vazhdon Ustinov. Ai ironizon pikturat e frikshme të realizmit socialist, gomardaret e biçikletave dhe bustet e heronjve në Muze.
Ustinovi tregon sërisht se “si ishin mobilizuar edhe fëmijët për të kënduar afër muzeut këngë patriotike dhe partizane” dhe se si një vajzë e vogël ju kishte thënë, fashista!!

Na mbajtën larg qytetit deri në orën 4-tër të mbasdites, për punë të dyqaneve thotë Ustinov, dhe dukej qartë se “duhej pastruar vëndi kur banditët e huaj të ishin, për të mos parë se nuk kishte asgjë për të blerë”. Po, vetëm një dyqan u hap, pa ikur ne, dhe kishte paste dhembesh kineze, canta plastike per shoping kineze, krehera kineze, kozmetike kineze, maja pene kineze, blloqe shkrimesh kineze dhe boje shkrimi hungareze.

Por Ustinov shkruan se “kinezët” po silleshin si paternalistë dhe po ju mësonin vëndasve zakonet e tyre. Ato silleshin si emisarët e tyre në Afrikë, por tashmë në Europë.

Kinezët po merrnin hakun e trajtimit të të bardhëve në Kinë, me anën e sundimit të shqiptarëve thekson Ustinov. Mizerja dhe vëllazërimi, ishte edhe tema e ditës. Nuk mund të kritikohet mizerja, por kur mendon se Shqipëria është eksportuesi i gjashtë i kromit atëhere...!
Kurrë përvec Haitit, nuk kemi parë njerez kaq te perbuzur nga liderat e tyre. Shqiperia eshte Haiti, por me nje ndryshim... sepse ka sllogane. Po, dhe kështu sqaron “të mirat” e stalinizmit dhe komunizmit në Shqipëri, aktori i madh britanik. Ai ishte një reporter i rastit, apo edhe jo i rastit, por ishte.

Reportazhi i tij per Shkodrën eshte publikuar ne "The Atlantic Monthly" në nëntor te vitit 1966-të, dhe është një nga perlat e dala për Shqipërinë e asaj kohe. I shkurtë dhe ju kaq shumë me detaje, por normalisht i saktë në syrin e një britaniku, dhe përfaqësuesi të botës perendimore. Ishim jashtë botës, jetonim në varfërinë e madhe ideologjike dhe fizike. Ishim të abandonuar edhe nga rusët, dhe bota revizioniste sipas Enverit, dhe na kishte mbetur vetëm Kina e kohës me të keqe, asaj të revolucionit Kultural Proletar. Në Shkodër atëhere nuk jetohesh më keq se në vënde të tjera të Shqipërisë, përkundrazi. Duhet imagjinuar se çfarë do të ndothte po të shkohej vënd e për vënd në shkretëtirën që kishin ndërtuar njerzit e diktaturës në Shqipëri.

Po, por kush mund të ketë qënë vallë në Shkodër ai njeriu i gjatë me këmishë të kuqe, të dalur jashtë, dhe që në një moment ka bërë edhe provokatorin në drekën e Ustinovit, i cili babain e ka pasur një anëtar të M5 britanike? Askush, sepse tashmë nuk ka asnjë rëndësi.

Kongresi i Lushnjes i pa respektuar si krijuesi i shtetit modern shqiptar.

Shteti i vërtetë shqiptar ka lindur në Lushnje, por respektin, sot e percepton politika.

Çasti në foto, i pari dhe i fundit i këtij lloj parlamentarizmi idealist kombëtar.

Opinion

Besi Bekteshi

Parlamentarizmi shqiptar foton më të lavdishme ka atë të Marubit mbas Kongresit të Lushnjës. Aty janë absolutisht idealist të çështjes kombëtare. Janë patriotët e lartë, që pastaj regjimi komunist shumicën i denigroi. I denigroi, por ato janë aty si idealistë dhe që kanë bërë demokracinë e parë shqiptare.   Në qoftëse kujton dikush se si tregohet në filmin patjetër të bukur si intepretim   “Koncert në vitin 1936” problemi i Kongresit të Lushnjës, mund të kuptojë qartë se si akademizmi, kinematografia, ideologjia dhe partia, e trajtonin pikërisht Kongresin e Lushnjës. Aty, ato që kanë lindur mbas viteve të 1990-tës kur shfaqet filmi, marrin vesh se “Ahmed Zogu” ka qënë një kundërshtar i Kongresit.....!!  Nejse, kështu e kemi të “gatshme dhe të shpjegueshme” historinë në saj të Enver Hoxhës, por jo vetëm atij. Janë dhjetra e dhjetra historianë të Universiteteve që nga Tirana dhe Shkodra dikur në diktaturë, por edhe më vonë në çdo shkollë të mesme apo fillore, që çdo gjë të shtetit shqiptar e lejonin përpara Enverit dhe Kongresit të Përmetit, vetëm te Ismail Qemali dhe shumë pak figurat e tjera...por pastaj....!!   Nuk dua të shkoj më larg se sa kaq, por më duhet të them se “Kongresi i Lushnjës” ose bashkimi i vërtetë i Shqiptarëve, për të bërë shtetin e tyre dhe krijimi i Tiranës si Kryeqytet, kur Shkodra ishte akoma për faqe të zezë, administrim ndërkombëtar dhe nën sulm nga serbët, kur Vlora ishte domen italian, kur Durrësi ishte me qeverinë e Esadit dhe kërcënimi teritorial grek nuk kishte mbaruar qëndron shumë lart, tepër lart, dhe duhet të jetë krenaria jonë kombëtare.  Nuk është bërë një keqdashje për Kongresin e Lushnjës vetëm për shkak të Ahmed Zogut, apo njeriut më të rëndësishëm aty...jo!! Aty në fakt ishte edhe Sulejman Delvina, Iljaz Vrioni, Abdi Toptani, Ndoc Çoba, Aqif Pashë Elbasani, Luigj Bumçi, Mehmet Konica dhe Dr. Turtulli, Hoxhë Kadria, Sotir Peci, Ali Riza Kolonja, Eshref Frashëri, Idhomene Kosturi që ishte në fakt dhe qeveria, por edhe shumë të tjerë. Cilin prej tyre nuk e denigroi Enver Hoxha dhe akademizmi i tij politik dhe ideologjik. Po pra, historianografia e trajtuar si e tillë në Shqipëri, dhe që ka sot e kësaj dite qindra tituj doktorë dhe profesorë  që kanë denigruar një nga ngjarjet më madhore të Shqipërisë moderne dhe shtetit të vërtetë shqiptar. Këto doktorë dhe profesorë kanë emrat e tyre në librat e historisë (pa Kongresin e  Lushnjes) dhe njëri prej tyre sot mban fjalime pro Kongresit...!!?  Me këtë gjë, Enver Hoxha dhe servilët e tij të poshtër, të historianografisë që ndonjëri edhe sot nxjerr “bajga nga goja” nuk kanë denigruar Kongresin e Lushnjës vetëm për Zogun...jo!! E kanë denigruar, sepse nuk donin që shtetit shqiptar të formohej në këtë kohë dhe këtë formë. E para,  jo në këtë kohë, por mbas vitit 1944-tër, dhe jo në këtë formë, sepse ishte një formë e qartë dhe e mirë demokracie, dhe përpara shumë vëndeve në ballkan. Po, ajo që nuk përmëndin as historianët levendë të komunizmit dhe ato levëndë të demokracisë së sotme, por që janë të indoktrinuar, është se forma kushtetuese e parimeve të Kongresit të Lushnjës, është akoma më moderne se sa ajo që kemi sot dhe nuk kishte në Ballkan më moderne se sa kaq.  Ajo që duhet thënë është edhe kjo: me datën 31 janar  u vendos Tirana  si Kryeqytet,  dhe padyshim qeveria e dalë nga ky vëndim është absolutisht më e përgjegjëshmja jo vetëm deri atëhere, por edhe sot. Enver Hoxha nuk donte kurrsesi një fillim demokracie të tillë, dhe për këtë vrau dhe denigroi pothuaj të gjithë pjesmarrësit në këtë qeveri, dhe në këtë asamble. Po absolutisht, dhe ky ishte një moment që duhet ti bënte politikanët shqiptarë të mbas vitit 1991,  që të bënin rehabilitimin dhe nderimin e Kongresit të Lushnjës që bëri edhe diçka tjetër, sepse i hoqi edhe mundësitë Esad Pashës, të vazhdonte ambicjet absurde të zotërimit të Shqipërisë nga individi i tij. Kongresi i Lushnjës pastaj nga të gjitha analet e fuqive të mëdha është respektuar....absolutisht po. U detyruan...!  Enveri.....jo!   Në mbledhjen e pestë që u mbajt më 31 janar pasdite, kongresi zgjodhi antarët e Senatit,  dhe u vendos që delegatët të mos shpërndaheshin derisa qeveria të merrte në dorë frenat e shtetit. Pas kësaj mbledhje, atë pasdreke të 31 janarit të vitit 1920-të, kongresi u dha fund punimeve të tija.

Shqipëria ishte në kaos dhe sidomos në një shpërbërje politike dhe religjonare kishte turkoman dhe grekoman, por kishte italianofilë dhe serbofilë dhe kjo është më se e vërtetë, kishte përkrahës së Esadit dhe religjonet në ndasi kishin një handikap të madh. Korça ishte franceze, Shkodra e modelit austriak, por në sulm serb dhe jugu në dorë të italianëve si model dhe veprim. Administrata ishte një shërbëtore interesash të dobëta dhe aspak kombëtare. Nga frika qeveria e Durrësit (nga frika e Zogut) dorëzoi arkivat e saj në shkurt të 1920-tës dhe kështu modeli filloi të unifikohej. Dhe....me 6 mars ndodh ajo që unë vazhdoj të përsëris dhe që është ndihma e amerikanëve, pra me 6 mars 1920-të,  SHBA-të dhe qeveria e saj,  bën një notë proteste Fuqive të Mëdha,  që tashmë e dinin se fuqia më e madhe është Amerika me këtë përmbajtje: Presidenti amerikan Uillson, ripohon se nuk është e mundur të aprovojë asnjë plan që i jep Jugosllavisë shpërblime toksore nga krahinat e Shqipërisë në Veri....!!

Ngjarja më e madhe e Qeverisë së Lushnjës mbas Kongresit ishte dhe përfundimi i administrimit ndëraleat i qytetit më të madh dhe të rëndësishëm të Shqipërisë që ishte Shkodra pikerisht me datën 11 mars, kur gjenerali de Fortue u tërhoq, dhe kur kancelaritë tashmë ishin bindur për teritoret e plota sëbashku me Shkodrën.... të Shqipërisë. Serbët në fakt, tentojnë Taraboshin, por Ahmed Zogu vjen dhe shpall se “shteti shqiptar ka shti në dorë qytetin e Shkodrës” por edhe administratën e saj në mesin e marsit, duke qënë vetë ai Prefekti i saj. Shkodranët armatosen, nxjerrin valutë dhe po ashtu krijojnë pushtetin e tyre në zyrën e Briotit, apo inxhinierit francez të urës së Bunës. Futja e Shkodrës në administrimin e qeverisë së Lushnjës, është edhe krijimi i vërtetë i shtetit teritorial shqiptar në të vërtetë.  Kurse 27 marsi është fillimi i jetës së vërtetë parlamentare në Shqipërinë moderne, dhe të një demokracie të vërtetë të aplikuar.  Në këtë rast, ka foto të shumta ku shihen  njerzit që më vonë kanë qënë kundërshtarë të fortë e që ishin bashkë dhe si shëmbull është Zogu sëbashku me shumë e shumë të tjerë.  Falenderohet populli nga asambleja, presidenti Willson, urohet që Italia të bëhet stimuluese për mirë e shtetit shqiptar, dhe tregohet ndjenjë  e qartë e vazhdimit të punës për krijimin e më vazhdueshëm të shtetit dhe demokracisë, shtetit në funksionin pluralist dhe me zgjedhje. Më vonë Esad Pasha, sërish tenton, por shtypet nga lëvizjet e Zogut dhe teritori fillon të kontrollohet nga qeveria e krijuar në Lushnje, por që tashmë ka Tiranën si Kryeqytet.  Shteti është i varfër dhe i vogël, por është i stimuluar dhe me qënësi dhe seriozitet të madh, bën punën e palodhur që duhej bërë.

Me datën 21 janar dhe si ditë e mërkurë në orën 10-të paradite, është e vërtetë që është hapur mbledhja, por në të nuk kanë marrë pjesë një pjesë e përfaqësuesve të Shqipërisë dhe jo vetëm ato të Shkodrës dhe Lezhës, sikundër thuhet. Por duhej bërë hapja, dhe u bë në shtëpinë e Kaso Fugës.U mblodh një komision i posaçëm prej 5-së vetash që u krijua prej Irfan Bej Ohri, Qazim Kokoshi, Kostaq Kotta, Fasli Frashëri dhe Adem Peqini. Por u vendos që takimi të pushojë punët deri në ardhjen e delegatëve. E këtë gjë sot duhet të kenë parasysh ato që me të drejtë duan të respektojnë datën dhe orët e krijimit të shtetit të parë modern shqiptar. Po, në se është apo jo datë vendimarrëse apo jo!

U deshën 22 vite demokraci që Kongresi i Lushnjes dhe sidomos qeveria e dalë prej saj, që asambleja apo parlamenti i parë, që senati dhe format e qartë demokratike të ndara tashmë nga e kaluara orientale...të respektohet qartë dhe haptas. Është një fat i madh, por besoj se në Shqipëri kur vijnë në pushtet njerzit e ndryshëm, dhe që pak kanë kuptuar nga historia sëpaku e këtyre 100 viteve të fundit,  janë me mos repekt për Lushnjën dhe merren vetëm me Vlorën, pastaj kur kuptojnë respektojnë Vlorën, por kuptojnë se shteti i parë ka dalë në Lushnje, dhe patjetër ky është edhe veprimi që bota e njihte më qartë dhe më mirë, por edhe shqiptarët, arrinin të kuptonin më qartë. 

Tani për mua nuk ka shumë rëndësi në se duhet 21 janari të jetë festë kombëtare dhe që përkon me fillimin e takimit të delegatëve në Lushnje. Në fakt nuk i takon marrjes së vendime të rëndësishme, kjo datë. Po...por çfarë ka për të ndodhur?  Ka për të ndodhur se socialistët kur të dëgjojnë datën 21 janar, do të bëjnë “conection” me 21 janarin e kaluar, ku disa sulmuan ashpër kryeministrinë dhe disa u vranë përpara saj. E në saj të këtij dualiteti absurd, do të ulet edhe figura e “Kongresit të Lushnjës”, që është absolutisht nga veprat më të larta dhe të ndershme në historinë e shtetit dhe kombit shqiptar. Pa Kongresin e Lushnjës, nuk do të kishin as shtetin dhe as qeverinë, as pushtet më vonë dhe sidomos as teritoret e sotme. Po, as ato nuk do të kishim, prandaj respektin e duhur, duke larguar në periferi si politikanët që e kanë denigurar dikur, dhe po ashtu edhe historianët e politizuar, por edhe njerzit që duan ta përdorin për kontradikta elektorale.

Ajo që ka rëndësi është se: Kongresi i Lushnjës, krijoi Senatin, që u quajt më vonë Këshilli Kombëtar, dhe ishte organ legjistativ, por ai kishte vetëm 37 anëtarë. Afirmohen më forcë parimet e parlamentarizmit  si emërimi dhe shkarkimi i qeverisë nga Senati dhe kontrolli parlamentar, ndaj pikërisht qeverisë. Ishte kohë e shkurtë që zgjati deri në zgjedhje, por akti më i rëndësishëm ishte aprovimi i Statutit të Lushnjës, që ishte edhe ligji kushtetues. Mjafton të shikosh foton e Marubit, që i ka bërë parlamentit të parë normal shqiptar mbas Kongresit të Lushnjës, dhe kupton që nga veshja dhe emrat, se sa serioz dhe i plotësuar ka qënë parlamenti atëhere me ato burra. Mjafton ta shikosh foton, dhe kupton se duhen respektuar dhe shumë biles. Sëpaku të fillojnë të respektojnë pa politikë brënda, kësaj rradhe.  Po, por nuk besoj!!

Megjithatë në foton e Marubit, janë bashkë, të majtë dhe të djathtë, të pasur dhe jo të pasur, myslimanë të krishterë dhe katolikë e bektashinj, veriorë dhe jugorë, të gjithë për parlamentarizmin e vërtetë. Po ishin....por që nga ajo ditë e deri tani,  kanë rrjedhur shumë e shumë ujra armiqësie dhe mosmarrëveshjes, gjaku dhe egërsie mes njëri tjetrit, dhe ky çast në foto ka mbetur i fundit kaq i lavdishëm. Po i pari dhe i fundit. Ajo foto është e lavdishme, sepse është e papërsëritshme jo si kohë dhe moment...thjesht, por si idealizëm kombëtar. Po,  është një çast i vetëm deri tani....i vetëm.

Pietro Marrubi, garibaldini pa biografi te plote.

Pse garibaldinit Pietro Marrubi, akoma nuk ja kanë plotësuar biografinë?!


Koment
Besi Bekteshi
Shkodrani i madh Pjetër Marubi, ka ardhur në qytetin e madh të veriut sipas nipit të tij në mbiemër ose Gegë Marubi, rreth 1850-tës. Ky pohim.... dhe sidomos pohimi tjetër i Gegës së madh është në Arkivin e Muzeut të Shkodrës, dhe patjetër një diçka tjetër e rëndësishme është se Gegë Marubi ose i biri i Kel Marubit, deklaron se në fillim Pjetër Marubi u mor vetëm me pikturë dhe sidomos pikturën kishtare.  Ajo që bën pështypje tjetër në shkrimin e vitit tashmë të largët 1950-të në Arkiv të Muzeut Shkodër, është se Gega, ose njeriu që me zgjuarsi i dorëzoi Enver Hoxhës të gjithë fototekën Marubi....nuk sqaron mirë apo pothuaj aspak arsyen pse Pietro Marrubi kishte ikur nga Italia.  Pse e shkruajta me dy “r” mbiemrin e Pjetër Marubit? Po e para, ai është një “piaçentin” dhe jo një “gjenovez” dhe në Piacenza ai është Pietro Marrubi, kurse në fakt shumë në Shkodër dhe Shqipëri, ja kanë shkruajtur mbiemrin “marubbi” që në asnjë mënyrë nuk është i vërtetë.  Për të mos harruar si trajtim,  më duhet të them se Gegë Marubi, zbulon se për herë të parë “fotografinë me lustër në Shqipëri” e ka përdorur Kol Idromeno dhe kjo është shumë e rëndësishme, sepse tregon edhe lirinë e mendimit të mjeshtrit të madh,  i fundit i dinastisë shqiptare Marubi, që ka Kel Kodhelin në vazhdim të Pietro Marubit dhe pastaj Gegë Marubi si vazhdim shkodran i Kelit. Në pamundësi të Matisë-Kodhelit, që Pietro e dërgoi me studime, por që nuk kishte jetën e gjatë, Gega sqaron se ishte pabai i tij, që mori  mbiemrin e mjeshtrit italian dhe ndodhën dy gjëra. E para shkodranizohet Pietro Marubi, duke u kthyer në Pjetër Marubi, dhe jeton në shtëpinë e Kodhelve dhe italianizohet mbiemri i Kel Kodhelit, duke kaluar në atë italian Marubi. Pastaj nga këto të dyja shqiptarizohet kjo dinasti e cila në fund të fundit me anën e Kel dhe Gegë Marubit, është puro shqiptare....shkodrane.  
Po kush ishte në fund të fundit Pietro Marrubi që sipas edhe italianëve dhe studimeve të tyre, ka lindur në Piacienza aty nga 1834-tra. Si e përditshmja e madhe “Espresso” apo edhe “Radio Emiglia Romagnia” dhe agjensia e madhe (Adnkronos/Adnkronos Cultura) e kanë trajtuar këtë histori, por shumë lehtë. Në Shqipëri një autor ka nxjerrë se në fillim Pietro Marubi kaloi në Korfuz dhe pastaj Vlorë dhe aty konsulli italian i tha “shko në Shkodër se aty  ka katolikë”!!  Por arsyeja dukej se ishte “bashkimi me Garibaldin”. Në fakt italianët Marrubin e lindur në Piacenza në vitin 1834 e “dërgojnë në fillim në Turqi për të kërkuar azil politik”. Pse? Po, sepse gjatë kohës kur qyteti ishte nën sundimin austriak është vrarë një bashkiak i qytetit, dhe një nga të akuzuarit në këtë të ashtuquajtur komplot ishte dhe Pietro Marrubi. I bie të jetë tepër i ri po të bësh llogaritë me moshën.  Gegë Marubi thotë se ka ardhur në 1850-tën, dhe duhet që të ishte 16-të vjeç dhe llogaritë nuk dalin mirë, por gjithësesi....!!  Gjithsesi them....në fillim sipas biografisë që i bëjnë italianët e Piacensës, në Turqi nuk i kanë dhënë azil, as në Greqi dhe as në Vlorë, e cila ishte shumë afër Italisë dhe Piaçensës e cila merr autonominë dhe pavarësinë duke u bashkuar me Mbretërinë e Savojës vetëm në vitin 1858-të kur Marubi bën foton e parë që në fakt nuk është e saktë.... për Hamz Kazazin. Por po vazhdoj arsyetimin e një 16-të vjeçari që sillet rrotull dhe përfundon në Shkodër, ku është e sigurtë se si fuqia e kishës katolike, por kryesisht Vilajeti i Shkodrës me anën e valiut nuk e luajnë italianin e ri që vetëm 21 vjeç arrin të hap një dyqan,  i cili stamponte fotot e dikurshme. Po, dhe në fakt Marrubi merret nën mbrojtje në Shkodër.  Si merret nën mbrojtje? Në fakt,  e vetmja aristokraci e cila mund të shkëpuste firmë e vulë një valiu, për interesa të saj, ishte ajo shkodrane dhe pa shumë dallime si ajo katolike tashmë e ravijëzuar, e aq më shumë ajo muslimane e fortë si gjithmonë, rebele here here dhe “besnike” që nuk i besohej shumë nga ana e Portës së Lartë. Normalisht që fotot do të ishin për natyrën, burrat e fortë...Kazazi plak.... që në foto duket 40-të vjeç dhe rregullimi i kishave si piktor.  Dakort....!!
Kishte dhe një mënyrë tjetër në Shkodër për të pranuar një njeri që akuzohej rëndë në vëndin e vet.  Mënyra ishte të jepte “ anëtarësi grupi” pranim familjeje....dhe etnie dhe normalisht kjo vinte dalëngadalë, por kryesorja ishte forca e madhe e aristokracisë shkodrane e cila kishte jo vetëm para, por edhe ndikim të madh jo vetëm në Portën e Lartë, por edhe perëndim.  Të gjitha u përdorën për Marrubin garibaldin, dhe në fakt, ai u shkodranizua, sepse mësoi dhe shkodrançen e plotë, dhe sidomos duke lënë pikturën dhe u marrë me aparatin dhe foton, u bë një legjendë qytetse në Shkodër, dhe po u bëre në Shkodër në atë kohë....ishte vërtetë i famshëm. Pietro Marubi i kthyer në Pjetër, u bë vërtetë i famshëm dhe një shkodran i jashtëzakonshëm.
Atelia e Marubit është hapur në vitin 1856-të, dhe padyshim është një nga kryeveprat shqiptare të kulturës, (unë nuk di ndonjë gjë tjetër kulturore që e vlerson bota më shumë se sa kjo) vetë Pjetër Marubi është një nga modelet e njeriut përparimtar të teknikës dhe artit të ri të lindur në Francë vetëm 17-të vite më përpara. Kurse Shkodra ishte qyteti normalisht i perandorisë otomane që jepte besë dhe mbante brënda një piktor, më pas fotografin më të madh të ballkanit. Ishte qyteti midis lindjes dhe perëndimit, midis myslimanizmit dhe katolicimit në një bashkëjetesë të madhe dhe për tu admiruar....edhe sot e kësaj dite. Po, edhe sot e kësaj dite e them jo pa sens kritike....për sot!!  
Në këtë mes, ka diçka. Si ka mundësi që as në kohë të socializmit nuk deshën të gjejnë origjinën politike garibaldine të Marrubit, si ka mundësi që Gega nuk donte ta thoshte në biografinë historike të paraardhësve të vet. Si ka mundësi që edhe sot për artin e madh të fotografisë që Shkodra ka kampionin e Ballkanit, nuk është dhënë një fond për të gjetur rrënjët e familjes së Marrubit dhe ato të dalin historikisht qartë. Si ka mundësi që mos “rrëmohet” në biografinë e qytetit të lëvizjes, dhe që ka nxjerrë histori të mëdha për Italinë. Si ka mundësi që të mos vazhdohet dhënia e respektit për italianin e madh, kur dikur ju dha besa dhe qytetaria shkodrane edhe në kërkim? Si ka mundësi?
Ka mundësi.... e para, sepse në shumë raste historia dhe mburrjet tona janë sipërfaqësore dhe e dyta, dikush dikush, nuk do të vërtetën deri në fund.
Gjithsesi Pietro Marrubi, ose shkodani i madh Pjetër Marubi, e meriton jo vetëm një jetshkrim, më të plotë, por edhe një bust apo shtatore të madhe për nderin që i ka bërë jo vetëm Shkodrës, por gjithë Shqipërisë...pse jo Ballkanit. E meriton.

Gjenocidi komunist ndaj familjes se don Marin Shkurtit

Gjenocidi religjonar, politik, ekonomik, familjar i familjes së don Marin Shkurtit.

Koment-Dossier

Dokumenta për herë të parë.

Nga Besi Bekteshi

Një nga dyzet martirët e kishës katolike shqiptare të bërë nga Papa Gjon Pali II, është edhe don Marin Shkurti, nga Samrishi i Shkodrës, i shuguruar nga imzot Çoba në katedralen e Shkodrës. Krimi diktatorial komunist, dhe i kthyer në një gjenocid, ka në ekzekutimin e tij dhe njerzve të tij, por edhe burgosjen e familjarëve të tij si burra dhe gra, një përmasë që as legjendat nuk mund ta përshkruajnë dhe thonë. Duke jetuar një kohë tjetër, duke u sjellë me kohën me një padronancë absurde, dhe të pamëshirshme në pjesën historike, duke bërë indiferentin ndaj krimit edhe në pikpamjet politike, historike, religjonare, ekonomike, po mbikalojmë me turp atë pjesë 45-së vjeçare të një gjenocidi masiv në Shqipëri. Duke i lejuar vetes shfletimin e një proçes-verbali origjinal të datës 11-3-1969, ku një Kryetar Gjygji dhe një Prokurori që i dërgojnë Komitetit të Partisë së Shkodrës, unë po tentoj të paraqes edhe gjenocidin e shumanshëm ndaj një familje të vetme, e cila rezistonte si për të mbrojtur fenë, tokën, pronën dhe për më tepër qënësinë e tyre si familje normale. Është fjala e gjygjit të organizuar në Dajç, në vatrën e kulturës (në fakt ishte kisha e dikurshme) në datat 4-5 të muajit mars 1969, ku partia dhe organet e saj të represionit kishin mbledhur fshatarë nga Samrishi, Dajç, Shirq, Mushan, Darragjat, por edhe nga Oblika, Muriqan, Belaj, Velipjë, etj. Po, në dokument thuhet se ishin 700 njerëz dhe nuk i nxinte salla. I transportonin me automjete katundarët për të marrë pjesë, shumicës për tju shtënë frikën, dhe një pakicë, për dëshmitarë dhe akuzues ndaj një familjeje. Normalisht familjes Shkurti, dhe në rradhë të parë ish priftit Marin, pastaj  Ndrek, Jak, Gaspër, Lazër, Prena, Leze, Liza dhe Ruke Shkurti. Të duket sikur është familja e Romanovëve e pushkatuar nga Lenin e gjitha....!!?

Janë pushkatuar Marin dhe Ndrekë Shkurti dhe dënuar me vite të gjata burgimi absoltisht të gjihë të tjerët si burra dhe gra. Don Marin Shkurtin e arratisur,  e dorëzuan me tradhëti ato që mund ti jepnin strehim në Jugosllavi dhe akuza për tradhëti i mori të gjithë familjen, kurse Ndreka kishte më shumë...... edhe agjitacion dhe propogandë. Pastaj relacioni është i mbushur me gjenocidin e gjygjit masakër familjare, për familjen Shkurti që fillonte me akuzën e sabotimit të kolektivizimit në fillim, origjinën e pasur të familjes, luftën kundër kolektivizimit edhe nga brënda, parrullat e ndryshme “ në koperativë nuk jetohet”...ky pushtet duhet të rrëzohet....arratisjen..... dhe normalisht që pa ardhur Marini, akuzat binin mbi Ndrekën. Biles në relacion thuhet se “me luftën kundër fesë, familja humbi dhe kalanë e fundit” sepse ishte një familje prifti. Akuzohen se kanë dalë në mbrojtje të fesë, priftërinjve, se i konsideronin priftërinjtë patriotë dhe shqiptarë të mirë. Relacioni del qartë se mbas kthimit në shtëpi në vitin 67-të, kur u mbyllën kishat..Marini...prishi çdo gjë.... dhe nuk u fut as në koperativë. Të gjithë të akuzuarit janë tashmë sipas realacionit, të lidhur me Marinin, sepse kanë po të njëjtën ideologji, mentalitet.....!! Por relacioni tregon edhe dobësimin në saj të kushteve revolucionare...të pozitave të familjes... e cila në grup, po bënte përgatitje për arratisje, duke rregulluar një varkë brënda shtëpisë. Si don Marini, edhe të tjerët, akuzohen se kanë nxjerrë ngatërrresa në koperativë. Biles thuhet se ato nxorrën varkën dhe u arratisën të gjithë në Jugosllavi...14 nëntor....me fëmijët e tyre....organeve të UDB-së ju dhanë çdo informatë....me karakter ushtarak...ekonomik....politik që dinin....!! Po dhe pastaj....jugosllavët i kthyen......!!  Nuk mund të bëhet më makabër krimi se sa kaq, nga njëra anë e kufirit, dhe nga ana tjetër e saj.   

Por relacioni vazhdon, se gjatë gjykimit të pandehurit nuk janë treguar të penduar, kanë thënë se janë detyruar të iknin nga trajtimi ....por kanë tentuar të zvogëlojnë rrezikshmërinë shoqërore të gjithsecilit...sidomos të Marinit...!! Imagjinoni këta të rrezikshëm dhe sigurimin që i persekutonte çdo ditë....në relacion....i ....butë...!! Pastaj relacioni tregon se në gjygj nga dëshmitarë janë demaskuar si familja por sidomos Ndreka dhe Marini. Biles thuhet se Ndreka nuk ka pranuar asgjë, por ka thënë se “ato shpifin për ambicja personale”....!! Por relacioni thotë gjithashtu se nga gjygji “u vërtetua se nuk ishin dëshmitarët që shpifnin, por i akuzuari bënte dredhi për të mashtuar gjygjin”. Ndrekë Shkurti, për të cilin ishte paracaktuar dënimi...donte të mashtronte ...gjygjin....çfarë apoteoze dhe çfarë relacioni!!  Po, dhe relacioni thotë se ishin dëshmitarët që plotësuan me dëshmitë e tyre më tepër figurat e Marin dhe Ndrekë Shkurtit, dhe familjes së tyre deri te gratë ku thuhet se.....ato ishin në dijeni të plotë të krimeve dhe të tradhëtisë....!! Marin Shkurti u akuzua nga disa dëshmitarë, se i mësonte fëmijët me frymë fetare, organizonte festa fetare dhe ceremoni, duke ju larguar frymën revolucionare dhe u bë pengesë serioze e direktivave të partisë në fshat. Kanë qënë kundër shkurtimit të kopshteve, kundër punës në koperativë, kundër mbledhjes në një grazhd të bagëtive, duke bërë propogandë kundër....thotë relacioni. Biles relacioni pa specifikuar kush .....thotë se...diskutantët kërkuan dënimet më të ashpra për të gjithë, kurse për Marinin dhe Ndrekën ...dënimin kapital...!!

Në fund relacioni që gjygji i bënte partisë thotë se duke u parë të gjitha këto, Marin dhe Ndrekë Shkurti u gjëndën fajtor dhe u dënuan me “dënimin kapital”, kurse të tjerët me dënime të ndryshme.

Kështu familja, nga ky gjygj, nga kjo farsë politike dhe ideologjike, u masakrua duke pasur dy të ekzekutuar dhe të gjithë të burgosur dhe dënuar nga regjimi i cili kur donte të jepte mësime të forta, nuk ndalej para akuzave. Po, familjen e Samrishit, e akuzuan për tradhëti ndaj atdheut, për agjitacion dhe propogandë, për një familje anti pushtetit dhe partisë, kundra praktikave të kohës, kundra kooperativës dhe pronës së përbashkët.  Ishte dhe një prift i ri në këtë familje të cilin familjarët nuk e mohuan, nuk u përkulën si burrat dhe gratë, dhe kjo del qartë në relacionin që organet e diktaturës i bënin partisë.  Por shikohet qartë se dënimi ishte gjenocid, duhej të përkulte si familjen dhe religjonin, besimin, si pronën dhe ndjenjën e saj, por kërkonte edhe futjen me dhunë të ideologjisë së re. Ishte një nga gjygjet më masakrues që bëhej në vitin 1969-të, sepse po shikohej se duhej më dhunë dhe forcë në Shkodër dhe rrethinat e  saj, ku sidomos në aspektin religjonar do të bëhej si nga viti 1945-së dhe deri në fund të diktaturës, krimi më i madh në Shqipëri. Por jo vetëm në religjon....jo aspak...në çdo drejtim që mund të njihte logjika njerzore, dhe që nuk pranonte i ashtuquajturi komunizëm shqiptar. Ishte krejtësisht një gjenocid në besim, në politikë, ekonomi dhe në qoftëse do të kishte unitet familjar...edhe familjar.... dhe me detyrim në gjygje ku merrnin pjesë njerëz të detyruar, ku midis tyre kishte të friksuar, gënjyer, mashtruar, si dhe të inkriminuar.

E në fakt shoqëria jonë nuk është se ka bërë ndonjë gjë të jashtëzakonshme për të studiuar këtë gjenocid....për ta parë atë në aspektin historik dhe politik. Pastaj, as që mund të pretendosh se e ka konsumuar ligjërisht dhe parimisht për të dalë në fajtorët dhe organizatorët që pothuaj gjithmonë thonë....ashtu ishte koha...regjimi...dhe disa që jetojnë sot kanë besim tjetër, model tjetër, jetë tjetër të cilën ju a fali....demokracia.